PROJECT : MUZEUM KATYŃSKIE / MUSEUM OF KATYŃ

BY : MOKO / MICHAŁ GRATKOWSKI , MARTA FREJDA / ROMAN TOMECKI / PAWEŁ GRODZICKI
AREA : 10 000 M2

YEAR : 2010

PLOT : CYTADELA WARSAW POLAND

CLIENT : MUZEUM WOJSKA POLSKIEGO

STATUS : COMPETITION ENTRY

logoFUMO_LOGO_P1

widok03

FUMO_LOGO_P1

Idea.

Od 5 marca 1940 roku, gdy Biuro Polityczne KC WKP(b) podjęło uchwałę o likwidacji obozów, ponad 22 tysiące ludzi zostało naznaczonych zagładą. Jeszcze przez przynajmniej dwadzieścia dziewięć dni, do czasu rozpoczęcia 3 kwietnia masowych egzekucji, ludzie ci znajdowali się w stanie zawieszenia między życiem a śmiercią. W swoim własnym mniemaniu byli żywi, prowadzili, choć w niewoli, normalną codzienną egzystencję, jednak w obliczu historii byli już ofiarami zbrodni.

Dwadzieścia dziewięć dni - czas, w którym dwadzieścia dwa tysiące ludzi, jeszcze żywych, lecz jednocześnie już martwych, nieświadomie, z każdą chwilą zbliżało się do nieuchronnego końca - jest przewodnią myślą proponowanej organizacji przestrzeni wewnątrz i wokół muzeum katyńskiego.

Podstawowym celem koncepcji projektowej jest postawienie zwiedzającego twarzą w twarz nie tyle z eksponatami, lecz z fragmentem istnienia, ostatnimi chwilami, kiedy los każdego więźnia był rozdwojony, rozciągnięty pomiędzy jednostkową nadzieją i życiem, a nabierającą pędu maszyną zbrodni. Aranżacja przestrzeni muzeum powoduje, że zwiedzający przestaje być gościem, obserwatorem, lecz wciela się w sytuację jeńca, którego ostatnie dni wypełnione są jednocześnie normalnością, jak i zamykającą wokół swe kleszcze nieuchronnością przeznaczenia. Staje się istnieniem zawieszonym między życiem a śmiercią.

Symbolicznie rozdzielona jest przestrzeń zewnętrzna od wewnętrznej muzeum. Stanowią one dwa przeciwstawne światy. Przestrzeń zewnętrzna, otoczenie muzeum jest światem rzeczywistym, przestrzenią istnienia, w jakiej toczy się nasze życie. Wnętrze muzeum jest przestrzenią śmierci i zagrożenia. Zwiedzający symbolicznie i fizycznie zstępuje pod ziemię, wchodzi w strefę mroku, do krainy zmarłych. Przestrzeń życia jest metaforycznym Lasem obejmującym powierzchnię placu przed wejściem do kaponiery. Wnętrze muzeum jest symbolicznie położone pod powierzchnią ziemi, w strefie korzeni, śladów, pozostałości zdarzeń. Strefa życia i strefa śmierci, powierzchnia i podziemie, pnie drzew i ich korzenie stanowią główną symboliczną warstwę proponowanej koncepcji Muzeum Katyńskiego.

Z obydwoma strefami wiąże się dobór odpowiadających architektonicznych środków wyrazu.

FUMO_LOGO_P1

Plac przed Muzeum.

Plac przed wejściem do Muzeum jest zaaranżowany jako symboliczny Las życia i pamięci. Cała przestrzeń placu wypełniają wyidealizowane drzewa. Ich pnie są drewnianymi słupami o zróżnicowanej wysokości, „wyrastające” z gruntu, rozmieszczone równomiernie na powierzchni. Regularność układu słupów – drzew jest świadoma, ma bowiem także przywodzić na myśl miejsca pamięci, cmentarze wojskowe, miejsca straceń. Każdy z pni ścięty jest od góry jakby przez potężną falę zniszczenia, która przetoczyła się nad Lasem. Górna powierzchnia tworzona przez wierzchołki wszystkich słupów faluje, kontrastując z porządkiem ich rozmieszczenia.

Przez strefę Lasu prowadzi kręta ścieżka łącząca dalsze tereny cytadeli z wejściem do kaponiery. Droga jaką przebywa zwiedzający daje czas na wyciszenie, wprowadzenie w nastrój Muzeum i miejsca pamięci. Przestrzeń Lasu stanowi „śluzę psychologiczną” Muzeum. Przejście od codzienności do przestrzeni symbolicznej muzeum odbywa się stopniowo. Zwiedzający idąc przez metaforyczny Las jest przez nową przestrzeń pochłaniany powoli, jednak w pewnym momencie, w sposób niedostrzegalny, staje się już tylko częścią Lasu pamięci, ogarnięty przezeń ze wszystkich stron, oddzielony od rzeczywistego świata.

Las rozprzestrzenia się także na przedpolu cytadeli od strony miasta, stanowiąc znak miejsca także w otoczeniu Muzeum. Na całym terenie znajdzie się 2200 pni, każdy z nich symbolizuje istnienie dziesięciu osób, przerwane w sposób tragiczny. Będzie to znakiem unaoczniającym ogrom zbrodni. Odwiedzający Muzeum, meandrując w lesie pni doświadczy bezpośrednio, jak przytłaczająca była liczba ofiar, jak przemyślanej i zaplanowanej machiny musiało wymagać ich zgładzenie.

Płaszczyzna Lasu będzie pokryta żwirem. Wśród pni w kilku miejscach znajdą się polany symbolizujące główne miejsca kaźni, jako jedyne w otoczeniu Muzeum porośnięte będą trawą. Będą miejscami czci , w których odwiedzający będą mogli oddać hołd ofiarom.

FUMO_LOGO_P1

Wnętrze Muzeum.

Przechodząc przez strefę Lasu zwiedzający wycisza się wewnętrznie i przygotowuje na spotkanie ze śladami zdarzeń, na konfrontację z faktami. Przejście w dół przez poternę to także zejście z powierzchni pod ziemię, w strefę korzeni. Jest to przestrzeń pełna pozostałości, pamiątek, przedmiotów oraz indywidualnych historii ludzi, podobnie jak pełna była śladów gleba w oryginalnych miejscach straceń i pochówku. Prawda o przeszłości odkrywana jest pod powierzchnią, wśród korzeni, niewidoczna z zewnątrz. Zwiedzający wchodzi psychicznie w przestrzeń opresji, gdzie zagrożenie staje się stopniowo coraz bardziej wszechobecne. Następuje powolna likwidacja dystansu pomiędzy zwiedzającym a ekspozycją.

W głównej części wystawy - poświęconej śladom straceń, pamiątkom po ofiarach, dokumentacji zbrodni – korzenie stają się wszechobecne, uniemożliwiają swobodne poruszanie się w przestrzeni. Jest to kulminacyjny punkt scenariusza wystawy, gdzie zagęszczenie przestrzeni odpowiada natężeniu emocji, nasyceniu oryginalnych eksponatów i dokumentów. Towarzyszy mu jednocześnie poczucie całkowitego odizolowania od wszelkich przejawów normalnego świata. Ekspozycja przytłacza zwiedzającego siłą faktycznych zdarzeń, lecz także zwiększa się opresja przestrzeni. Zagęszczeniu przestrzennemu towarzyszy nasycenie koloru pomieszczeń. Od początkowej szarości przechodzą one w stronę całkowitej czerni w momencie kulminacyjnym. W części ekspozycji poświęconej egzekucjom rzeczywistość wokół eksponatów zanika w ciemności pozostawiając widza w zupełnej konfrontacji z przeszłymi zdarzeniami. Nie pozostaje już nic, co mogło by go z powrotem połączyć ze światem, z którego przychodzi. Przez gęstwinę korzeni może dostrzec fragmenty drogi, która doprowadziła go do tego miejsca, jednak ta tworzy gęstą fizyczną barierę uniemożliwiającą wydostanie się z opresji.

Symboliczne korzenie, będące głównym motywem przestrzennym wystawy przyjmują różne formy, służąc w zależności od materiału, kształtu i wielkości, odmiennym formom przekazu, a także oddziałując na poszczególne zmysły. W formie rozwiniętej służyć będą projekcjom czy izolowanym formom prezentacji.

FUMO_LOGO_P1

Ekspozycja zewnętrzna, memoriał.

Wąwóz pomiędzy kaponierą, a działobitnią (d. droga straży) służyć będzie ekspozycjom plenerowym. Na murze wzdłuż ścieżki umieszczone będą nazwiska pomordowanych – ściana memoriał. Całkowita izolacja tego miejsca, z jednej strony masywnym murem, stromą skarpą z drugiej, sprzyjać będzie refleksji i skupieniu nad losem ofiar, ludzi których istnienie zostało przerwane bezsensownie przez totalitarną maszynę eksterminacji. Przestrzeń wąwozu może być dostępna dla odwiedzających także bezpośrednio z placu przed Muzeum stanowiąc w połączeniu z nim wspólny obszar pamięci.

FUMO_LOGO_P1

widok0

FUMO_LOGO_P1

widok04

FUMO_LOGO_P1

widok02

FUMO_LOGO_P1